Aspekty prawne nadzoru nad rynkiem otwartych funduszy emerytalnych w Polsce

Elementem wprowadzonej w Polsce w latach 1998–1999 reformy emerytalnej, wzorowanej na doświadczeniach innych państw, w tym zwłaszcza Chile i innych krajów Ameryki Łacińskiej, było powołanie nowego typu instytucji finansowych: otwartych funduszy emerytalnych i zarządzających nimi powszechnych towarzystw emerytalnych jako podstawowych podmiotów funkcjonujących w fazie oszczędzania w ramach tzw. drugiego filara reformy emerytalnej. Spowodowało to także konieczność zapewnienia odpowiedniego nadzoru nad nimi. Pierwotnie w 1998 r. powołano monokratyczny wyspecjalizowany organ nadzoru – Urząd Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi, który w 2002 r. został zastąpiony przez ponadsektorowy kolegialny organ nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym i emerytalnym – Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych. W 2006 r. nadzór nad otwartymi funduszami emerytalnymi przekazano zintegrowanemu, kolegialnemu organowi nadzoru nad rynkiem finansowym – Komisji Nadzoru Finansowego, której Urząd został wyposażony w odrębną od Skarbu Państwa osobowość prawną w 2019 r. Organowi nadzoru nad otwartymi funduszami emerytalnymi w latach 1998–2006 przysługiwał status centralnego organu administracji rządowej, a od 9.2006 r. – centralnego organu administracji publicznej. W ramach struktur nadzoru ponadsektorowego lub zintegrowanego w różnych okresach przyjmowano strukturę wewnętrzną opartą bądź o podział funkcjonalny, bądź o rynek nadzorowany, przy czym w tym ostatnim przypadku albo tworzono wyodrębnione komórki organizacyjne dedykowane nadzorowi nad otwartymi funduszami emerytalnymi, albo nadzór nad nimi łączono czy to z nadzorem nad rynkiem ubezpieczeniowym, czy to rynkiem kapitałowym.

Ponieważ kwestie nadzoru nad otwartymi funduszami emerytalnymi podlegały w okresie funkcjonowania zreformowanego systemu emerytalnego daleko idącym zmianom, podobnie jak sam system emerytalny, w tym jego drugi filar – otwarte fundusze emerytalne stanowią interesujący materiał badawczy. Z tych przyczyn niniejsza monografia szczegółowo analizuje nie tylko doświadczenia innych krajów, ale też zmiany, zarówno dotyczące kształtu wielofilarowego systemu emerytalnego w Polsce, jak i nadzoru nad nim, uwzględniając kolejne przekształcenia struktury i formy prawnego nadzoru nad otwartymi funduszami emerytalnymi oraz nad pozostałymi segmentami rynku emerytalnego.

Pozwoliło to na skorzystanie z bogatej literatury dotyczącej reform emerytalnych na świecie i w Polsce, nadzoru, w tym nadzoru nad instytucjami emerytalnymi, a także dorobku orzeczniczego, zarówno Trybunału Konstytucyjnego, jak i Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Główny problem badawczy przedstawiony w monografii sprowadza się do próby odpowiedzi na pytanie, jaka forma nadzoru nad otwartymi funduszami emerytalnymi może być uznana za optymalną.